Si John-John at ang Matapat Niyang Hininga

Si John-John at ang Matapat Niyang Hininga

Sa mahiwagang Sitio ng Honestidad, buhay na buhay ang mga hininga ng mga bata. May iba't iba silang kulay at hugis na nagpapakita ng kanilang nararamdaman. Regalo raw sila ng kalikasan upang tulungan ang mga bata na maging ligtas at malusog.

Hahh ang pangalan ng hininga ni John-John. Napakamatapat ni Hahh kaya madalas ay hindi maitago ni John-John ang kaniyang mga sikreto. Isang umaga, ayaw magsipilyo ni John-John bago pumasok sa eskwela. Ngunit nang utusan ng nanay niya si John-John ang kaniyang bibig biglang lumabas si Hahh. Animo itong berdeng kabayo na pabirong sumipa-sipa sa ilong ng kaniyang nanay. Dahil dito, agad na napilitang magsipilyo si John-John.

Kinabukasan naman, gustong kumain nang marami si John-John kahit busog na busog na siya. Muli ay lumabas si Hahh bilang malaking gintong trompo na maingay na umikot. Agad nahalata ng kaniyang tatay na sobra na siyang kumain, kaya hindi na siya pinayagang kumain pa ng mamon.

Dahil dito, unti-unting nainis si John-John kay Hahh dahil lagi siyang nabibisto. Kaya naman naisip niyang parusahan ito. Sa school bus papasok sa eskwela, hindi niya hinayaang lumabas si Hahh. Idiniin niya nang husto ang kaniyang labi at minsan pang tinakpan pa ang kaniyang ilong para hindi makalabas si Hahh. Kahit gustong-gusto nang lumabas ni Hahh, wala itong nagawa kundi manatili sa loob ng bibig ni John-John. Kahit sa klase, hindi nagsalita si John-John. Hanggang makauwi sa bahay ay hindi ibinuka ni John-John ang kaniyang bibig. Dahil dito ay nakatulog nang mahimbing si Hahh sa loob ng kaniyang bibig.

Sa malalim na pagkakatulog ni Hahh ay naiwan ito sa loob ng bibig ni John-John. Nang ibuka niya ang kaniyang bibig para kumain ay walang Hahh na lumabas. Tanging walang kulay, walang hugis, at tahimik na hangin lamang ang lumabas nang magsalita siya. Tuwang-tuwa si John-John nang mapansin niya ito.

Naisip niyang walang magsusumbong sa kaniya kahit anong gusto niyang gawin. Kaya naman, palihim siyang kumain ng malaking tsokolate at tatlong mansanas kahit busog na siya, at hindi rin siya nagsipilyo bago matulog.

Ngunit biglang sumakit ang tiyan at ipin ni John-John. Hindi malaman ng kaniyang mga magulang ang dahilan dahil wala si Hahh na magsasabi ng totoo. Nag-alala sila at tumawag agad ng doktor. Habang umiiyak, inamin ni John-John ang lahat ng kaniyang ginawa. Binigyan siya ng gamot ng doktor. Agad namang nawala ang mga sakit na nararamdaman ni John-John. 

Pinaalalahanan siya ng doktor na huwag kakalimutang magsipilyo lalo na kung kumain ng matamis. Huwag ding kakain nang sobra lalo na kung nakakaramdam na ng busog. Tumango si John-John at nagpasalamat.

Bago umalis ang doktor ay hinawakan ito ni John-John. "Dok, may isa pa po akong aaminin," sabi niya. Nagulat ang doktor at ang kaniyang mga magulang. Inamin ni John-John ang ginawa niya kay Hahh. Buti na lamang ay alam ng doktor ang gagawin upang mapalabas muli si Hahh.

Inutusan ng doktor si John-John na huminga nang malalim at dumighay nang mahaba. 

Isa, dalawa, tatlo... Higop, buka, buga. At dumighay nga si John-John nang malakas. Sa wakas ay lumabas din si Hahh. Animo itong nakahigang asul na ulap na biglang nag-inat pagkagising mula sa mahabang pagkakatulog. 

Natawa si Dok pagkakita kay Hahh. Natawa rin ang mga magulang ni John-John. Natawa na rin siya. Naghugis malaking bibig na pulang-pulang naman si Hahh at sabay na nakitawa. 

Mula noon, naging matalik na magkaibigan sina John-John at Hahh. Natutunan ni John-John na mas masaya pala kapag inaalagaan mo ang iyong hininga at laging matapat. Lagi na silang nagtutulungan sa pagsasabi ng totoo at pag-aalaga sa kanilang kalusugan, kaya naging masaya silang pareho araw-araw.

-- 

Ang kuwentong pambatang ito ay lahok sa Saranggola Awards 2025.

                                            DMCI Homes - http://dmcicorpsales.com

Paghahawan at Iba Pang Tula

Paghahawan at Iba Pang Tula 

Paghahawan

Maang-maangan silang walang kinalaman sa serye ng mga pagpaslang. Anila ay walang pula ang kanilang mga palad. Animo ay hindi sila ang bumusal sa balyang bantay sa bukid, ang tumapal sa bibig ng umaatunggal na mga palaka’t nagpatahimik sa humihikbing mga kuliglig. Akala nila ay sapat ng baluti ang mga puting polo’t kamiseta at pagkukuwintas ng dose-dosenang sampaguita. Hindi nila batid na hindi naikukubli ng anumang saplot at pabango, ang sangsang ng kalawang sa mga palad ng halang. 

Dahil nang piliin nilang patagin ang mga bukid, hindi lamang mga halaman at insektong kanilang nahawan, kundi maging ang mga pausbong pa lamang na magsasaka sa sinapupunan ng lupa.

Reaper

Tuwing kami ay darayo, bilin ng matatandang kasama: magtabi-tabi po, sakaling hindi pamilyar sa lugar. Anila ay mainam nang maunang humingi ng dispensa sa kanilang hindi namin nakikita. Lalo na at malamlam lamang ang liwanag ng buwan. Kuwentuhang elemento ang siya naming almusal bago lumusong sa saklong. Kesyo baka makatapak ng duwende, makabulabog ng kapre at iligaw ng tikbalang kung kami ay magkamali ng hakbang. Kaya tabi-tabi po ang pananggalang. Mahirap ng magpakatuwaan. Mamaga ang paa o kamay o kaya ay pareho at hindi na makatrabaho.

Ngunit ngayon, ano itonh kaharap naming kababalahaghan? Kami itong natatapakan, nabubulabog, at naliligaw. Wala na raw kaming tatamnam at gagapasin. Sa gitna ng palayan, naroon ang halimaw, kahit tirik na tirik pa ang araw.

Kabilang sa Hindi Naitatala

Wala akong pangalan

Ito lamang noon ang tangi kong pagkakakilanlan:

Bahagi ng bayang tapunan ng bangkay

At isang malawak na pastulan.

Nauna kong kinupkop

Ang magsasakang tubong Norte

Bilang sukli, masuyo niyang nilinang

Ang aking kalawakan

Binhi raw na umusbong ang aking halina

Nang hawan ng magsasaka ang aking kapatagan

Sinong mag-aakalang may nanahang bulawan

Sa masukal kong kagubatan?

Binaybay ng magsasaka ang bawat kong bahagi

Leeg, dibdib, at pusod–nang paulit-ulit

Tinabas ang matalas na talahib at mga ligaw na amorseko.

Sinuyod at inangkin nito ang aking kabuuang-katawan.

Bininyagan ako ng migrante

Makailang ulit na binigyan ng pangalan

At bagong pagkakakilanlan

At tinawag na kaniyang “bayan”.

--

Ang koleksyon ng tulang ito ay lahok sa Saranggola Awards 2025.

                                            DMCI Homes - http://dmcicorpsales.com

Public CR

Napilitan akong pumasok sa ‘CR ng lalaki.’ Hindi ko naman ito perstaym. Pero, sa pagkakataong ito ay hindi dahil mahaba ang pila sa ‘CR ng mga babae,’ kundi dahil may batang babaeng nagbabantay sa akin.

Bago magsimula zine launching namin ay sumaglit ako para umihi. Magbabasa kasi ako ng ilang akda kaya bahagyang binabalisawsaw.

Sa 3rd floor ang venue ng event samantalang sa 2nd floor naman ng parehong building ang CR. Pagbaba ko ay napangiti agad ako. Kung sa 3rd floor ay paminsan minsang may nakabungguang siko, dito ay wala katao-tao. Walang pila sa CR! Sa isip-isip ko, sakto makakabalik pa ako sa venue bago kami tawagin.

Isang batang babae lang ang lumabas sa CR. Naabutan niya pa akong nakangiti. Bahagyang nakakunot ang noo nito.

Papalapit na sana ako sa pinto nang harangin niya ako, sabay turo sa katapat na pintuan. Paglingon ko sa pinto sa aking kaliwa ay naintindihan kong napagkamalan niya akong lalaki. Natawa ako. Kakapasemi-kalbo ko lang noong nakaraang linggo. Nakasuot din ako ng binder kaya walang umuumbok na dibdib sa polo ko na tinernuhan ko ng semi-skinny pants at rubber shoes. Samantalang ang batang babae naman ay naka-pigtail, stripped spaghetti sando, pink leggings, at sandals na may maliit na takong.

Natawa ako. Hindi ito ang unang pagkakataong napagkamalan akong lalaki at itinuro sa kabilang CR. Dahil sa gender expression ko, madalas akong napagkakamahalang pumapasok sa "maling" CR. Kahit relatibo ang mga salitang tama at mali, nakakapagod ding mag-explain kung minsan. Parang lagi kang galing sa diarrhea kumbaga, nakakapang lambot kapag paulit-ulit! Madalas napapa ‘sorry mamser ay sermam’ na lang sila kapag narinig nila akong magsalita.

Sa totoo lang, hanggang ngayon, hindi ko pa rin natatagpuan ang “comfort” tuwing gagamit ng public CR.

Loosely translated ang "comfort room" at isang halimbawa ng Filipinism. Tayo lang ang tumatawag ng comfort room sa urinal/toilet facility. Sa English speaking countries, tulad ng US at UK, ay tinatawag itong restroom/washroom/powder room/bathroom (depende sa konteksto), o hindi kaya ay men's room at ladies' room, na sexist naman in nature. Ang comfort room ay hinihinalang nag-ugat sa Spanish phrase na alivie el espacio o comfort space sa English. Pero, nasaan nga ba ang comfort?

Sa male restrooms na may bukod urinal at cubicle, alam na agad ang gagawin mo kapag pumasok ka sa pangalawa. Kaya biglang nagiging ninja, titignan muna kung may ibang tao ba bago pumasok ng cubicle. Kapag nasa loob ka na at handa nang magbawas kaso biglang may pumasok sa banyo, halos pakiusapan mo ang pwet na maging mahinahon, dahan-dahan lang. Kukulubin ang buong bowl para itago ang tunog at amoy na madalas ay traydor. Pagpapawisan ng butil-butil. Pakiramdam ay may krimeng ginawa. Nahihiyang malaman ng iba na ikaw ay gumagawa ng bagay na natural. Samantalang ang iba naman ay taas noo kang haharapin, lalo na kung panahon na ng pangangampanya, kakamay pa at ipapaalalang sila ay muling iluklok sa "trono" dahil natakpan naman na ng air freshener ang kinalat nilang baho at nakapaghugas na sila ng kamay.

Kung sa regular na set-up ay kay hirap ng umihi at magbawas, ay isipin na lang natin kung paano pa kaya natin ito gagawin sa 3-in-1 toilets sa Philippine National Railways (PNR) stations? Sumabog ang social media noong 2018 nang lumabas ang isang larawang ng magkakatabing toilet bowls (walang divider) na kuha mula sa PNR España Station. Ayon sa mga ulat at artikulong lumabas noon ay bahagi ang toilets na ito ng hindi natapos na "Kayo ang Boss Ko" Toilet Facilities Improvement Project noong 2012, kung saan naglaan ang Department of Transportation and Communications (DOTC) ng P295.86 million. Ano nga ba naman ang aasahan natin sa mga nasa pwesto kung seating pretty sila–kung hindi naman sila nakikipagsiksikan sa mga pampublikong sasakyan at mayroon silang sariling restroom sa loob ng kanilang mga de aircon na opisina?

Sa female restrooms naman sa loob ng malls, sa mga terminal ng bus/jeep, sa eskwelahan, laging parang enrollment o may distribution ng ayuda. Madalas magkapareho lang kasi ang bilang ng cubicle/s sa loob ng isang sex segregated public toilet facilities, kahit hindi naman magkasing haba ang ritwal ng paghuhubad ng panloob bago umihi o magbawas ang isang babae at isang lalake. Isa uling gender issue, equality versus equity. Usapin ng pagbibigay ng eksaktong interbensyon base sa aktuwal na pangangailangan.

Pero, hindi ito ang pinag-uusapan. Mas pinag-uusapan pa kung dapat bang magkaroon ng bukod na CR ang mga indibidwal na parte ng LGBT community. Para saan? Para kaninong “comfort” nga ba?

Sa isang gender and development-related na meeting na dinaluhan ko noong nagtatrabaho pa ako sa isang ahensya ng gobyerno ay pinagtalunan ito. Dahil nga may mandato na dapat 5% ng nakalaang budget ng isang ahensya ng gobyerno ay ilalaan sa gender and development o GAD, isa sa mga isusulong na proyekto ng mga may edad ng staff ay ang pagpapatayo o pagdadagdag ng CR para sa mga LGBTQI++. Sa unang tingin ay maaaring pagkamalang maganda ang intensyon nito, tulad ng pag-iwas sa ilang mga naging insidente ng sexual harassment o discrimination sa mga transgender sa loob ng CR.

Kaya lang, nang tanungin ko ang ilan sa mga participants ng meeting na iyon kung bakit sila sang-ayon sa panukalang pagkakaroon ng bukod na CR para sa mga LGBT ay ang mas lumutang pang sagot nila ay para mabawasan ang "discomfort." Discomfort nino, urirat ko.  Pilit kong inugat ko ang pinanggagalingan nila.

"Kasi, nakakailang pa rin."

"Kahit na mukhang babae, may ano pa rin iyon."

Ni hindi nila mabanggit ang eksaktong termo ng mga ari na para bang nakadikit ang  kabastusan sa kasarian, at hindi sa personalidad. Palagi na lamang idinidikit ang ang promiscuity sa mga LGBTQI++.

Kung hihimayin, hindi naman direktang tinutugunan ng paglalagay ng bukod na CR para sa mga LGBTQI++ ang problema ng discrimination at sexual harassment. Mas pinagtitibay lang nito ang  kultura ng false labeling at stereotypes. Ang dapat mas tignan ay bakit nagkakaroon ng discrimination at sexual harassment sa loob ng "comfort" room. Ang mas dapat i-flush ay ang mga misconception at gender biases, nang tuluyan na itong matabunan kasama ng iba pang duming minsang sumira sa tiyan at utak ng mga Filipino.

Kaya naman, sa usapin ng pagtatayo ng ikatlong CR ay mas nakakiling ako sa pagkakaroon ng gender-neutral na CR. Mas madali itong ituro sa mga bata dahil wala ng dibisyong nakabase sa kasarian, kundi simpleng realidad na lamang na lahat ay may pangangailangan at karapatang umuhi at dumumi. Mahalaga na bata pa lamang ay mabasag na agad ang konseptong ‘binary,’ dahil ang mga pagtatakda ng ‘pambabae’ at ‘panglalaki’ ang siyang naglilimita sa kakayahan at potensyal ng isang indibidwal. O, sa mga ganitong pagkakataon, na naantala ang paggamit ko ng public CR, ang binary ang siyang nagiging hadlang sa pag-akses ng isang indibidwal sa kaniyang pangunahing karapatan.

Noong hindi pa ako babad sa usapin ng gender ay medyo naiilang pa ako sa ganitong mga pagkakataon, na nakikiagaw pa ng atensyon ang pag-ihi ko lang naman dapat.

Naaalala ko noong high school nga ay nakikipagmatigasan ako sa aking pantog kapag marami pang pila sa CR ng mga babae. Ayokong may kasabay. Ayokong may maulinagang nagbubulungan o tinititigan nang matagal. Parang ako pa ang nahihiya noon, sa totoo lang. Ngayon, hindi na ako nagpipigil ng ihi. Hindi na lang ako sumisilip sa salamin, para hindi magkatama ang mata namin ng sinumang kasabay ko, lalo na kung hindi ko kilala. Pero, mas komportable pa rin akong walang kasabay. Hindi naman kasi sa lahat ng panahon ay may pagkakataon kang ipaliwanag ang iyong sarili at/ o magpahapyaw ng lektura sa SOGIE.

Natutunan ko na lang na hindi ito masamain dahil kulang naman talaga ang edukasyon sa ganitong usapin. Hindi natin maaaring hingin sa tao ang mga bagay na hindi naibigay sa kanila. Isa pa, hindi tao sa tao ang laban sa usapin ng sekswalidad. Institusyong may pagkiling sa hetero-patriyarka ang dapat banggain.

Tangan ko ang mga paniniwalang ito maging ngayong araw. Pero dinaig pa rin ako ng talas ng tingin at salita ng batang babae. Nagpasakop na muna ako sa konsepto niyang kulong sa baynari, para makaihi na ako. Pinanood niya kasi ako hanggang makapasok ako sa loob ng CR ng lalake. Hindi siya kumurap hangga’t hindi ko naipapasok ang isang paa ko sa pinto ng CR. Agad ko na lamang inilock ang pinto ng CR ng mga lalaki. Buti at wala akong kasabay, sabi ko na lang sa isip ko, sabay pakawala ng mahabang buntong hininga. Makapangyarihan ang mga titig at salita, lalo na kung kolektibo iyo. Kaya nitong magtakda ng takbo ng kapalaran  ng isang indibidwal, grupo, o maging lipunan. Kaya nga ang pagkakahulma ng mga kabataan sa kasalukuyan ang siyang magpapasya ng mukha ng kinabukasan. Kaya naman maabot sana ng adokasiya natin ang mga bata at maging iyong mga kinapos sa pinagkatandaan na kadalasan ay siyang panungunahing bukal ng mga imbornal na paniniwala. Masangsang na ang ating mga palikuran at dapat nang pagtuunan ng pansin. Makatagpo nawa tayong lahat ng peace and comfort sa paggamit ng public CR sa malapit na hinaharap.

-- 

Ang sanaysay na ito ay lahok sa Saranggola Awards 2023.

Sponsors:

                                            CCP - http://culturalcenter.gov.ph

                                            DMCI Homes - http://dmcicorpsales.com

Si Lola Isang at Si Nana

Maagang nagising si Nana kahit unang araw ng bakasyon ngayon. Excited siya dahil pupunta sila sa kaniyang Lola Isang at doon muna sila tutuloy. Si Lola Isang ang paborito niyang lola. Ito kasi ang nagpalaki sa kaniya. Sa katunayan, doon nga siya sa probinsya nag-aral ng kinder hanggang grade 2, sa paaralang ilang hakbang lang ang layo mula sa bahay ng kaniyang lola. Kaya naman ang dami niyang masasayang alaala kasama ang kaniyang Lola Isang. Ambilis ng panahon, tatlong taon na pala ang nakalipas nang huling makita ni Nana ang kaniyang lola.

Halos tatlong oras din ang byahe papunta kila Lola Isang. Habang nasa byahe ay iniisip na ni Nana ang mga pwede nilang gawin ng kaniyang lola. Syempre, ang una niyang gagawin ay magmano at yakapin ito nang mahigpit. Pagkatapos noon ay aayain niya ang kaniyang Lola Isang papunta sa malapit na palengke para bumili ng kundol. Magaling gumawa ng minatamis na kundol ang kaniyang lola. Ito nga rin ang ginamit noon ni Lola Isang para turuan si Nana na matutong magbasa. Umuukit sila noon ng iba’t ibang letra mula sa laman ng kundol.

L-O-L-A, Lola, N-A-N-A, Nana, inilalatag ni Lola Isang ang mga hugis letrang kundol sa malaking bandehado, na siya namang binabása ni Nana.

Kung siesta na ay naisip ni Nana na, tulad dati, ay magvo-volunteer naman siyang bunutan ito ng uban. Gumagaan daw kasi ang pakiramdam ni Lola Isang tuwing nababawasan ng puting buhok, kung minsan nga ay nakakatulog pa ito. Ang pagbubunot naman ng puting buhok ni Lola Isang ang nakatulong kay Nana para maging mahusay sa Math. Iniipon ni Nana ang mga puting buhok ni Lola Isang bago itapon, bibilangin niya ito, sa atas na rin ni Lola Isang. Piso ang katumbas ng apat na puting buhok ni Lola Isang.

1, 2, 3, 4, ibubukod ni Nana ang nabunot niyang buhok ni Lola Isang kada apat. Limang 4 is equal to 5.

“Five (5) pesos po Lola Isang ang ibibigay ninyo sa akin dahil meron akong nabunot na 20 pirasong uban,” masayang sasabihin ni Nana. Agad namang kukuha ang kaniyang lola ng barya mula sa kaniyang pera, na binalot niya sa loob ng panyolito. Madalas ay ibinibili nila ito ng sinuklob sa malapit na tindahan.

Pagdating naman ng hapon, ang madalas nilang gawin noon ay magdilig ng halaman ni Lola Isang sa may bakuran at mga puno ng bayabas sa likod-bahay. May tatlong puno ng bayabas sa likod ng bahay ni Lola Isang at masipag mamungga ang mga ito. Kapag panahon ng mga bayabas, halos linggo-linggo sila kung mamitas. Ginawan pa nga si Nana noon ng maliit na sungkit para maabot niya ang mga hinog na bunga ng bayabas.

Isasahod ni Lola Isang ang laylayan ng kaniyang damit para saluhin ang sinusungkit na bayabas ni Nana. Minsan si Lola Isang naman din ang namimitas o nanunungkit, at si Nana ang magsasalo ng kaniyang damit. Kung may hindi masalo si Nana ay magtatawanan lamang sila ni Lola Isang. Bibiruin siya nito na “ay butas” pala ang kaniyang damit. Madalas nilang ipinapalit ang mga bayabas na ito sa tindahan ng sardinas, noodles, gatas, at asukal. Minsan inilalako rin nila ito sa mga kapatid bahay at ipinapalit. Minsan may biko, ice candy, o kung anong meron din ang mga ito. Tuwang-tuwa ang kanilang mga kapit-bahay dahil parang  siya raw ang mini version ni Lola Isang. Lalo na noong bata pa ito, animo raw silang pinagbiyak na bunga.

Bago bumaba ng sasakyan ay kinausap ng nanay niya si Nana. Anito ay huwag masyadong kulitin si Lola Isang. Madali na raw kasi itong mapagod. Huwag din daw magtatampo kung minsan ay hindi maaalala agad ng Lola Isang niya ang pangalan ni Nana. Nag-uulyanin na raw ito. Kwento pa ng nanay ni Nana ay na-stroke na ang kaniyang lola kaya hirap na itong gumalaw at kailangang alalayan.

Pagbaba ng sasakyan ay agad na natanaw ni Nana ang kaniyang Lola Isang. Nakasakay ito sa wheelchair na tinutulak noon ng kaniyang Tita Rosa, na kapatid ng kaniyang mama. Napansin ni Nana na halos puti na ang lahat ng buhok nito. Nang kunin naman niya ang kamay nito para magmano ay napansin ni Nana na tila nadagdagan pa ang mga kulubot nito at mas lumaylay ang balat. Nalungkot si Nana ngunit ayaw niya itong ipakita sa kaniyang lola kaya agad niya itong niyakap.

Pagkatapos niyang yakapin ang kaniyang Lola Isang ay nagsalita ito.

“Ka-kay-kay ganda mo namang bata, kanino ka bang anak?” mabagal na tanong nito.

Nalungkot muli si Nana pero hindi niya ito pinahalata sa kaniyang Lola Isang. Ngumiti siya at sumagot.

“Lola Isang, nakalimutan mo na, ako ito, si Nana, iyong kamukha mo.”

Nangiti si Lola Isang at dahan-dahang inabot ng kamay niya ang mukha ni Nana.

“Ay ang laki na pala ng paborito kong apo.”

Tuwing mawawala sa paningin ni Lola Isang si Nana at babalik ito ay uulitin na naman niya ang kaniyang tanong.

“Kay ganda mo namang bata, kanino ka bang anak?” Matiyaga naman itong sasagutin ni Nana.

Nang kumain sila nang araw na iyon ay napansin ni Nana na hirap na palang humawak ng kubyertos ang kaniyang Lola Isang. Palagi itong nahuhulog. Kaya madalas ay sinusubuan na lamang ito ng kaniyang Tita Rosa o ngayon ay ng kaniyang ina. Hindi na rin daw nakakakain ng mga buo o solid food ang kaniyang lola, kaya madalas ay dinurog na gulay at soup na lang ang kinakain nito.

Nalungkot si Nana para sa kaniyang Lola Isang. Hindi na ito kasing sigla ng dati. Sabi ng kaniyang ina ay natural lamang itong nangyayari sa tao, lahat ay tatanda at paglaon ay magpapaalam na sa atin. Kaya anito ay silutin nila ang mga araw na kasama ang kaniyang Lola Isang.

Habang nag-iisip kung anong mga maaari pa nilang gawin ng kaniyang lola ay nilibot ni Nana ang bahay nito. Napansin ni Nana na marami na pa lang dilaw ang mga dahon ng halaman sa bakuran, at may kaunti na ring damo. Nilinis niya ito at diniligan. Sa likod bahay naman ay isa na lang pala ang natira sa mga puno ng bayabas. Sabi pa ng Tita Rosa niya ay madalang na raw itong mamungga. Pero, hindi naman raw nila ito ipapaputol dahil dagdag lilim pa rin daw ito at nakakatulong para magkaroon ng presko at sariwang hangin. Hindi man daw kasing sigla tulad noon na mamunga ang punong bayabas ay marami pa rin namang pakinabang ang puno sa kanila, dagdag ni Tita Rosa. Halimbawa rito ay maaring ilaga ang mga dahon nito at ipanglanggas sa sugat, o di kaya ay gamot sa pagdurumi at lagnat, at marami pang iba.

Habang nakikinig sa kaniyang Tita Rosa ay naisip ni Nana na katulad ng puno ng kaniyang Lola Isang ang puno ng bayabas. Nabawasan man ang mga kakayahan nito ay marami pa ring siya, silang kayang gawin.

Kaya naman kinabukasan ay nagpasama siya sa palengke sa kaniyang ama. Bumili sila ng kundol. Pag-uwi naman ay nagpatulong siya sa kaniyang ina na maghanda at magluto nito. Bagaman hindi na maaaring kumain ng kundol si Lola Isang dahil masyado itong matamis, ay ginamit ito ni Nana para balikan ang mga masasayang alaala kasama ang kaniyang Lola Isang.

N-A-N-A, inilatag niya sa malaking bandehado ang mainit-init pang mga kundol at ipinakita ito sa kaniyang lola.

“Nana, iyan ang pangalan ko, Lola Isang. Huwag ninyo pong kakalimutan ha. Nana.”

Ngumiti at tumanggo naman ang kaniyang lola.

“At ngayon naman po,” isa-isang isinubo ni Nana ang mga hugis letrang kundol mula sa bandehado. Mamumuwalan ito, saka nagmuwesta ng wala na o nana.

Natawa ang kaniyang Lola Isang. Tuwang-tuwa si Nana. Masaya siyang napasaya ang kaniyang lola. Pangako niya sa sarili na ito ang gagawin niya sa mga araw na magkasama pa sila, ang pasayahin ang paborito niyang lola.

Nang sumunod na mga araw ay nagpaturo siyang maglagay ng itim na hair dye sa kaniyang Tita Rosa. Magkatulong nilang pinatungan ng itim ang mga puti ng buhok ni Lola Isang. Pagkatapos nito ay kumuha ng salamin sa mukha si Nana at ipinakita ang itsura nito sa salamin. Kay laki ng ngiti ni Lola Isang. Ngunit sa likod ng salamin ay mas malaki ang ngiti ni Nana.

Sa mga hapon, bago sila maghapunan ay hinihiram ni Nana si Lola Isang. Itutulak niya ang wheelchair nito sa likod bahay, sa tabi ng punong bayabas, kung saan mahangin at malilim. Doon ikinukwento ni Nana ang mga paborito niyang alaala kasama ang kaniyang Lola Isang. 

-- 

Ang kwentong pambatang ito ay lahok sa Saranggola Awards 2023.

Sponsors:

                                            CCP - http://culturalcenter.gov.ph

                                            DMCI Homes - http://dmcicorpsales.com

Paghuhulip at Iba Pang Tula

Paghuhulip
 
 
Kung ganitong Hulyo
Ay inaasahang magisnan
Ang hagok ng poso
Bago pa man tumilaok ang galyo.
Maabutan kang nangangatog
Ngunit sige pa rin ang kabubuhos.
Ika mo ay kontra-alinsangan
Ang paliligo kung madaling araw.
 
Bago lumusong ay babanggitin
Na nagsalang ng tubig para sa akin.
Biro mo ay hindi ko kasi namana
Ang balat-kalabaw na pangangatawan
Kaya mahipan lamang ng lamig
Ay agad nang nagkakasakit.
Ngiti lamang ang tugon ko,
Habang inaabot ang buleng sumbrero.
 
Bibisitahan mo ang pananim sa duwak.
Iisa-isahing tsaniin ang mga binhi
Na nauna nang pumanaw
Bago pa man tuluyang lumaki
Ika mo ay kahalintulad
Ng pagbubunot ng uban
Ang paghuhulip.
Hatid nito ay ginhawa sa bukid.
 
Pagkarating mula eskwela
Ay hahatiran ka ng altanghap.
Maabutang masugid na sinusuyod
Ang mga dahon ng palay;
Pinipitas iyong mala-rosas
Na itlog ng mga susô.
 
Pagagalitan kung mapansin
Na hindi suot ang aking bota.
Baka kamo maparis sa iyong paa
Na puros kalyo at alipunga
Na siyang nilalanggas
Ng latik kung gabi
 
Ngunit mula nitong nakaraang anihan
Ay natuto na akong maglanggas
Ng sariling mga sugat
Iyong mabababaw
Na buhat sa naapakang kuhol
At maging iyong malalim
Na hindi makuhang maglangib.
 
Ganito pala kung wala ka, Ama.
Nagkakasya na lamang
Na itawid ang mga araw
Habang pilit na hinuhulip
Iyong mga naiwang alaala at paalala
Kung sing husay mo lang sana akong magsaka
 
--
 
 
Sa Gitnang Bukid
 
Hindi na muling mailalapat ang talampakan sa bukid na minsang tinalaktak matapos makipagpatintero sa mga palaka. Hindi na maiihahalik ang daliri sa pitak na dati ay malimit tandusan. Hindi na maihihiga ang pagal na katawan sa tinipong ginikan. Magkakasya na muna sa pagtanaw sa pamilyar na lupa, dahil sa gitnang bukid ngayon ay may nakatirik:
 
“PRIVATE PROPERTY. DO NOT TRESPASS”
 
Animong balyán na nakatindig ang pulang-pulang mga letra at kaming dating nagsasaka roon ay mga pesteng ibon ngayon, na dapat takutin sakaling maisipang manalasa at gawain nila ay iantala.
 
--
 
Pwera Usog, Pwera Batì
 
Nang mamaga ang magkabilang paa
Ng nag-iisang anak ng panginoong may lupa
Ay ipinasundo ang pinaka matandang albularyo
Sa atas mismo ng mga lokal na doktor
 
Hinampas nang hinampas ng albolaryo
Ang mga paa nitong malaki pa sa tao
Ng isang bungkos ng muràng palay
Hanggang sa magkaluray-luray ang mga uhay
 
Matapos patuluin sa isang planggang tubig
Ang kandilang nauna nang nilusaw
Sa kutsarang siyang dinilaan ng gasera
Ay lumitaw ang pamilyar na imahe: galit
 
Anang albularyo: “nakatapak kayo ng maliliit na tao”
 
Upang mawala ang pamamaga ng paa ng bata
Ay hindi sila maaaring kumain ni isang butil
Ng palay na aanihin mula sa nakasanlang mga bukid.
Ngayong taon, maging hunos ay ilaan bilang atang.
 
Bago umalis, paalala pa ng albularyo:
Huwag kalimutang painumin ang anak ninyo
Ng walong basong katas ng pawis na piniga
Mula sa sambra’t pandong ng mga magsasaka

--

Ang koleksyon ng tulang ito ay lahok sa Saranggola Awards 2023.

Sponsors:

                                            CCP - http://culturalcenter.gov.ph

                                            DMCI Homes - http://dmcicorpsales.com

AYON SA KANIYANG INA

May kakaibang paniniwala ang nanay ni Gelene. Ayon dito ay may kinalaman daw sa paglingon sa ebak, bago i-flush, ang pag-uulyanin. Hindi na naurirat ni Gelene kung saan napulot ng nanay niya ang paniniwalang ito, basta ang alam niya, kapag may nalilimutan siya, iyon ang paboritong linyahan ng kaniyang ina.

Tulad na lang nang palabas na sana siya sa bahay tapos hindi niya makita ang school ID sa ilang ulit nang hinakulay na bag. Iyon pala, naiwan sa sabitan. Papasok pa lang ulit siya sa pinto ay naririnig na niya ang ina.

“O, naiwan mo na naman ang ID mo? Ayan, panay ka kasi tingin sa ebak mo.”

Natatawa na lang si Gelene at napapailing habang inaalala kung sinilip na naman nga ba niya ang sariling dumi bago mag-flush, kaninang umaga.

O, tulad na lang nang tawagan niya ang lola nang maiwan ang kaniyang baon. Pagkaabot na pagkaabot ng nanay niya ng pera, ay may kasunod itong litanyang, “tinignan mo na naman kasing ebak mo.”

Ngunit ngayong gabi ay kinukwestyon ni Gelene ang kasabihang ito ng lola niya, ngayong last night ng kaniyang Inang. Naka-ilang kape na rin siya ngayong araw kaya naman sige rin ang balik niya sa CR ng chapel.

“Ma, good time ka naman. Hindi naman madaling makalimot kahit panay ang tingin mo sa tae,” bulong ni Gelene sa hangin.

RAFFLE

Sa opisina inaddress ni James ang inorder niyang PS5 sa isang online shopping app. Mahirap na baka misis pa niya ang maka-receive nito kung sa bahay. Tiyak na uusok na naman ang ilong nito kapag nalamang gumastos na naman siya para sa “laruan”. Halos isang taon ding pinag-ipunan ni James ito. Malaking bagay ang tubong kinita niya mula sa pag-iinvest ng kaniyang mid-year bonus sa coop nila na mistulang micro-lending business doon.

Malapit na ang itinakdang petsa kung kailan dapat i-receive ni James ang inorder niyang PS5. Kailangan na niyang ma-test ito. Ilang linggo na rin kasi itong nakatago sa kaniyang office pedestal. 

Noong nakaraang buwan, nakakuha si James ng ideya sa Facebook. Ayon sa mga kapwa niya miyembro ng PlayStation Philippines, sinasabi raw nilang napanalunan nila sa raffle ang kanilang mga PS5. Sakto at anniversary week ngayon ng opisina nila, kaya naman naisipin ni James na samantalahin ang pagkakataon. Nagprint pa siya ng congratulatory note sa hinating cardstock para mas convincing. Nilagyan niya rin ito ng logo at pangalan ng kanilang kompanya. Nagdagdag na rin siya ng air fryer na napansin niyang madalas tinitignan noon ng kaniyang asawa tuwing maggo-grocery sila sa malapit na mall.

Nang dumating sa bahay at ibinalita ni James ang pagkakapanalo niya sa raffle. Abot tainga ang ngiti ng misis niya habang sinisipip ang bitbit niyang air fryer. Nagtanong lang naman ito nang kaunti tungkol sa kung paanong gumagana ang PS5.

Masarap ang naging tulog ni James nang gabing iyon.

Kinaumagahan, nag-volunteer si James na siya na lamang ang maggo-grocery. Aniya, ay magluto na lang muna ang kaniyang misis, i-enjoy ba ang air fryer. Natuwa naman ito at umoo. Pero ang totoong agenda ni James sa pagpunta sa mall ay bumili ng video games.

Nang makauwi si James, papalapit pa lamang sa kanilang gate ay napansin na niyang may delivery rider ang nanggaling sa tapat nila. Inisip baka nagpadeliver ng dessert o milk tea kaniyang asawa, kaya hindi niya ito gaanong inintindi.

Pagkapasok na pagkapasok niya ng pintuan ay agad sinalubong ng kaniyang misis si James. Nagmuwestra itong pinapaypayan siya gamit ang pinagpatong-patong na ilang libo na animo ay abaniko, habang abot tainga ang ngiti. Nakaramdam ng pangagasim ng sikmura si James. Nawa ay mali ang kaniyang kutob.

Nanlambot ang tuhod ni James matapos ikwento ng kaniyang asawa na ang dami raw agad nag-pm dito matapos niyang i-post sa Facebook marketplace ang “napanalunan sa raffle na PS5.” Tuluyang nabitawan ni James ang mga dala niyang mga eco bag. Dagdag ng asawa niya ay baka nakatulong na half price lamang mula sa nakita niya sa internet ang ipinresyo niya kaya mabilis itong nabenta.