BAHAY-TAGPUAN

Wala nang naiiwang hibla sa unan
Katabi n’ya pa rin ang kumot sa may ulunan
Sapi’y hindi na kailangang paulit-ulit labhan

Sanay na ring mag-isa ang toothbrush sa lababo
Madalang na ring mapalunok ang inidoro
Hindi na nanghihingi ng linis ang sahig ng banyo

Nangawit na nga ang upuan
Mga kubyertos hindi na rin nagbabangaan
Ipis na ang may ari ng hapag-kainan

Inangkin na ng gagamba ang bintana
Nawalan na ng silbi ang pintuan
Dating bahay-tagpuan ay ‘di na natagpuan

MABAHONG BIBIG

Sabi ni Nanay mabaho raw ang bibig ni Mang Nestor. Kaya siguro kapag naniningil si Mang Nestor ng bayad sa apartment, nagtatago na si Nanay.

“Anak, pagkatapos mong maghilamos, hugasan mo na ‘yung flower mo ha.”

Bakit po kasi kailangang hugasan ang flower?”

“Aba, itong batang ‘to, s’yempre naman mabubulok ‘yan kapag hindi.”

“Eh, hindi naman po nadudumihan ‘yung flower, nakatago naman.”

“Ah-eh, oo nga. Pero, ‘di ba naalala mo ‘yung mga nakatagong damit mo dati, ‘di ba bumaho ‘yun kasi hindi nalalabhan?”

“Opo.”

Nginitian ako ni Nanay.

“Sige na nga po.”

--

Ang lakas ng boses ni Mang Nestor. Nasa salas sila ni Mama. Sabi ni Mama sa kwarto raw muna ako. Sinilip ko sila; may butas kasi ang pinto ng kwarto.

“Tang ina naman, Maria, ilang b’wan na ‘yung utang n’yong renta. Patay tayo sa negosyo n’yan.”

“Eh, Mang Nestor, alam mo namang magsarado ang factory na pinagtatrabahan ko. Baka naman po pwedeng…”

“Pwede namang dating gawi nalang.”

Hinawakan ni Mang Nestor ang buhok ni Nanay. Hala, ang lapit ng bibig n’ya, kawawa naman si Nanay, bahong-baho na naman siguro s’ya. Nilayo ni Nanay ‘yung ulo n’ya.

“Mang Nestor, baka marinig ka ng anak ko.”

“Oh sige, babalik ako mamaya.”

--

Nagising ako sa kalabog sa sala. Si Nanay kaya ‘yun?

Si Nanay nga. Nasa sahig s’ya. Walang damit.

Nandu’n si Mang Nestor—sa pagitan ng hita ni Nanay.

Nakasando lang si Mang Nestor.

Hindi na ako inaantok.

Dinidilaan ni Mang Nestor ang flower ni Nanay.

Kaya ba mabaho ang bibig ni Mang Nestor?

Hala, nilapit ni Mang Nestor ang mukha n’ya sa mukha ni Nanay!

“Tang ina, ang sarap mo Maria.”

Umiiyak si Nanay?!

Kawawa naman s’ya, naamoy naman n’ya ‘yung bibig ni Mang Nestor!

SI ATE ANGEL (Kwentong Pambatang for Adults Only)

Malaki nang dalawang dangkal sa ‘kin si Ate Angel. Pero, magiging kaklase ko raw siya sa pasukan sabi ni Mama. Ang laki-laki na kasi ni Ate Angel, tapos elementary pa rin. Baka asarin lang kami ng mga kaklase ko. Bakit kasi ‘di na lang siya doon sa bahay, kasama ni Tatay-lolo.

Bulol pa nga si Ate Angel, eh. Hindi niya nga kayang sabihin ‘yong bulol, buyoy daw.

“Tatay-lolo, bakit po bulol si Ate Angel?”

“Kasi, si Mama mo, hindi siya pinakain ng pekpek ng baboy.”

“Pekpek po? Odi ako po pinakain po ako ng pekpek ng baboy?”

“Shh. Oo, pinakain kita. ‘Wag kang maingay sa Mama mo.”

—

“Mama-mama, sabi ni Tatay-lolo kaya daw bulol si Ate kasi ‘di mo siya pinakain ng pekpek ng baboy.”

“Naku, ‘yang Tatay-lolo mo talaga.  ‘Wag mong sinasabing pekpek, bad ‘yon, flower na lang.”

“Ha, eh bakit po?

“Kasi, hindi ‘yon dapat sinasabi ng bata. Bad.”

Gusto ko pa sana tangungin si Mama kaso sasabihin lang naman n’ya “basta ‘wag ka nang makulit, bata ka pa kasi.” Nag-opo na lang ako.

“Si Ate Angel mo, special siya.”

“Special po?”

“Oo, special ang Ate Angel mo. Maraming siyang ‘di kayang gawin, pero punong puno naman siya ng pagmamahal.”

Napakamot na lang ako ng ulo. Hindi ko talaga minsan masiyadong naintindihan si Mama. Parang favorite niya lang naman si Ate Angel eh.

“Kahit ate mo si Ate Angel, dapat babantayan mo rin siya ha.”

Nagkamot ulit ako ng ulo.

“Sige na nga.”

“’Pag may nangyaring emergency, tawagan mo ko doon sa iniwan kong number sa ilalim ng telephone.”

“Opo, Mama.”

“O  kaya, sabihin mo kay Tatay-lolo. Okay ba ‘yon?”

“Opo.”

Masayahin si Ate, pero iyakin din. Nakakainis. Parang beybi.

Naglalaro rin naman kami—‘yong kotse-kotsehan. Sinasakay niya ako sa doormat saka niya ako hihilahin. Kaya lang, medyo lampa si Ate eh—laging natatalisod , laging nadadapa. Minsan tatawa siya, pero minsan iiyak din. Parang beybi.

Hindi raw kasi pinakain ni Mama ng balot si Ate Angel kaya mahina raw ang tuhod, kwento ni Tatay-lolo no’ng minsang bumili kami kay Kuya Balot.

Ayaw kumain ni Ate Angel ng balot kasi “wawa” daw ‘yong beybi chicken. Eh, patay naman na ‘yon.

Ang dami-daming alam ni Tatay-lolo tungkol kay Ate Angel. Minsan nga parang mas favorite niya si Ate Angel eh. Lagi niyang kasama, lagi niyang kalaro. Lagi pa silang namimitas no’ng paborito ni Ate Angel na flower, ‘yong gumamela. Ginagamit nila doon sa luto-lutuan. Lagi nga ring kinakantahan ni Tatay-lolo si Ate Angel eh.

Ayaw kalaro ng mga kapitbahay namin si Ate Angel. Ako lang sinasama nila sa plaza. Ayaw nilang isali si Ate sa harang-taga. Feeling ko okay lang naman ‘yon, kasi kalaro naman na ni Ate Angel si Tatay-lolo eh.

“Tali ato,” sabi ni Ate Angel habang hinihila pa ‘yong damit ko. Parang beybi.

“Eh, malaki nga ‘yang ate mo, hindi niya naman kayang idiretso ‘yong kamay niya, lampa pa.”

“Ahhh lampa, lampa, lampa,” sabi ng mga kapitbahay namin.

Iiyak naman si Ate. Parang beybi.

“Leron, leron sinta, buko ng papaya.” Kakantahan ni Tatay-lolo si Ate Angel, tapos okay na siya. ‘No kaya ‘yon. Parang beybi.

“Angel, apo, tahan na. Halika tayo na lang ang maglalaro.”

May dala-dala si Tatay-lolong gumamela at ibang laruan sa lutu-lutuan nila ni Ate Angel.

“Oh sige na, Angelica, maglaro na kayo sa plaza. Basta, dapat uuwi ka bago makauwi ang Mama mo ha.”

“Opo, Tatay-lolo.”

Binigyan pa ako ng pera ni Lolo.

“Biye mo ko yo-yoyipap.” Nakangiti na si Ate. Parang beybi.

—

Nadapa ako. Nagasgas tuhod ko. Ang sakit. Pero, ‘di ako umiyak. Hindi na kasi ako beybi.

Inaabot ko kasi ‘yong pink na gumamela sa may plaza. Para kay Ate Angel. Para makalimutan niya ‘yong pinabili niyang lollipop, naubos ko kasi ‘yong perang bigay ni lolo sa tsitsirya. Baka umiyak na naman.

Wala pa naman si Mama.

Sabi ni Mama dapat hugasan daw agad ‘yong sugat, para hindi ma-impeksyun. Kaya dumiretso ako sa banyo. Nando’n si Ate. Hinuhugasan ‘yong… ‘yong ano niya—’yong flower niya.  Hala, ang daming nilagay ni Ate Angel na sabon!

“Ate, baka mahapdi ‘yan.”

“Iyy.”

Inagaw ko kay Ate Angel ‘yong sabon.

“Dugo iy taket.”

“Ha? Bakit? Sa’n ka nasugat?”

“Iyy iyy, Lolo.” Kinuha ni Ate ‘yong daliri ko. Pinasok niya sa…

“Ate, ‘wag, papagalitan tayo ni Mama.”

“Iyy Lolo, iyy lolo, iyy Lolo.”

“Angel, a-apo? Nasaan ka? Laro na ulit tayo. Gising na iyy Tatay-lolo.”

Hinila ako ni Ate Angel sa kwarto namin nila Mama.

Hindi ko na nahugasan sugat ko.

“Agu ayo, agu.”

Sabi ni Ate Angel i-lock ko raw ‘yong pinto.

Mas lumalakas ang tawag ni Tatay-lolo kay Ate Angel.

“Wag ingay, iyy Lolo, tabi iy Lolo ‘wag ingay.”

Hawak ni Ate Angel ‘yong flower niya!

“Takit ‘to, takit.”

“Ate…”

“Shh. ‘wag ingay.”

“Angel, apo, nariyan ka ba?”

Nagsimula nang kumatok si Tatay-lolo. Paulit-ulit. Palakas nang palakas.

“Angel, apo, laro na tayo.”

Hinawakan ni Ate  Angel ‘yong pinto. Akala ko nga bubuksan niya eh. Tinutulak niya pala.

Kinuha ko ‘yong gumamela sa bulsa ko. Tinapon ni Ate Angel.

“Leron, leron sinta, buko ng papaya…” Nagsimula nang kumanta si Tatay-lolo.

Tinapkan ni Ate Angel ‘yong tainga niya.

“Angel…”

Nagsimula nang umiyak si Ate Angel.

“Dala-dala’y bulso sisidlan ng bunga…”

Hindi ko na alam ang gagawin ko. Bakit umiiyak si Ate Angel?

“Ma-ma…” sigaw ni Ate Angel.

Naalala ko ‘yong sabi ni Mama.

“Shh. Angel, apo, wala si Mama. Labas ka na d’yan dali.”

“Kapus kapalaran humanap ng iba.”

“He-hello, Ma-ma.” Hindi ko alam anong sasabihin kay Mama.

“Angelica, apo, ikaw ba ‘yan? Buksan n’yo ‘yong pinto.”

“Oh, bakit, anak? Ate Angel mo ba ‘yong umiiyak?”

“O-opo, Ma—”

Lumalakas ang pagkanta ni Tatay-lolo.

“Gumising ka Nene, tayo’y manampalok.”

Hindi ko pa rin alam anong sasabihin kay Mama.

Patuloy pa ring umiiyak sa Ate Angel habang tinatakpan ang kaniyang tainga. Paulit-ulit ding umiilig.

 “Ma-ma.”

“Bakit nga? Angelica, anong nangyari?!”

“Si-si-si, Ate Angel po.”

“Anong nangyari sa Ate mo?”

“Dalhin mo ang buslo, sisidlan ng hinog.”

“Ma-may may sugat daw po siya.”

“Apo, buksan n’yo ‘to.”

“Saan? Bakit?”

“Sa-sa ano po… sa…”

“Saan nga? Saan? Nasaan ba ‘yong Tatay-lolo n’yo?”

“Sa-sa flo-flower po ni Ate Angel. Si-si Tatay-lolo raw po...”

Pagdating sa dulo, nabali ang sanga

Kapus kapalaran, humanap ng iba

“Hello, Ma? Hello, Ma!”

Wala na akong marinig sa kabilang linya. Nasaan na si Mama? Wala na akong marinig kundi mahabang ugong.

Hindi ko alam kung lumakas ka ba ang panguyngoy ni Ate Angel, kaya hindi ko na naririnig ang pagkatok at pagkanta ni Lolo.

Niyakap ko si Ate Angel. Ang lamig-lamig niya. Sana dumating na agad si Mama.

Sana magpasukan na. Gusto ko na maging kaklase si Ate Angel. Lagi ko na s’yang babantayan.

NAKA-BESTIDA SI KYLA

Mahaba-haba pala rin ang b’yahe.

First time kong makarating sa bahay nila Kyla. Hindi n’ya kasi kami inaaya sa kanila. Bukod sa malayo, hassle raw kumilos sa bahay nila. Devoted Christians ang family ni Kyla. Allergic din daw sa LGBT.

Pagbaba ko ng jeep, akala ko maliligaw ako. Pero sa malayo palang may tumutugtog ng banda. Ito siguro ‘yung sinasabi ni Kyla na “worship.” Nakataas pa ‘yung mga kanang kamay ng mga tao. Tapos, may panaka-nakang amen pa.

Ang daming bisita ni Kyla, in fairness, abot hanggang kalsada.

Nakita ko ‘yung tarpaulin ni Kyla, nakasabit sa terrace. Naks, bata pa s’ya rito. Mahaba pa ‘yung buhok.

Dalawang babae ang nakabantay kay Kyla. Mukhang si Mama n’ya ‘yun, at Ate n’ya ‘yung isa. Namukhaan ko lang du’n sa pinakita dati ni Kyla na family picture nila.

Huminto sandali ang banda, nagmiryenda yata.

Magang-maga ‘yung mata nung Mama at Ate ni Kyla.

Nagmano ako sa Mama ni Kyla. Nakipag-kamay naman ako sa kapatid n’ya.

“Condolence po.”

Tinignan ako ng Mama ni Kyla, mula ulo hanggang paa. Syet, dapat pala nag-pants ako. ‘Di bale na, si Kyla naman pinunta ko rito.

Agad akong sumilip sa kahon.

Syet. Si Kyla ba ‘to?

Naka-bestida si Kyla.

Tang ina, bakit naka-bestida si Kyla?!

“Kaibigan ka ba ni Kyla?” tanong ng Nanay niya, nang maupo na ako sa tabi ni Kyla.

Anim na taon ko nang kaibigan si Kyla, pero halos hindi ko s’ya nakilala. Ngayon ko nalang ulit nakitang nakalugay si Kyla. Ngayon ko nalang din nakitang naka-lipstick si Kyla. Parang ganu’n sa picture n’ya sa tarp.

Naalala ko na. Ganito ‘yung itsura n’ya nung first day namin sa College. Crush ko pa nga nu’n si Kyla eh. Kaso ‘di pala talo. Butch din ang loko.

Alam kong nagdadalamhati sila, pero, syet naman oh. Anong ginawa nila kay Kyla?!

“San kayo nagkakilala?”

“Sa college po. Pero naging magka-trabaho rin po kami sa Call Center.”

“Taga Call Center ka rin pala. Mag-iingat ka, hija.”

Hija, puta.

“Sa palagay ko du’n nakuha ni Kyla ang sakit n’ya. Puyat. Pagod. Bumaba ang resistansya, nagka-kumplikasyon. Tahimik lang kasi ‘yang si Kyla, hindi naman nagsabing may iniinda pala s’ya.”

Tang ina naman oh! Gusto kong sabihing kilala n’yo po ba talaga si Kyla? Kilala n’yo po ba talaga ang anak n’yo?!

Si Kyla ang pinaka maingay—pinaka kalog kong kaibigan. Ayaw paawat sa videoke. Ayaw pabaklas sa dance floor ng bar sa Malate.

“Ano pong kinamatay?” May bago nanamang bisita si Kyla.

“Pneumonia po, Pastor,” narinig kong sabi nung Ate n’ya sa kumakamay sa kanyang lalaking naka-polo.

Fuck, syet naman oh. Ano ‘to gaguhan?! Kaya pala hindi man lang nagawang dumaing sa kanila ni Kyla na wala na s’yang pera para sa maintenance n’ya.

“Sayang at napaka ganda at napakabait na bata pa naman nitong si Kyla.”

“Oo nga, pastor, hindi man ako iniwan ng apo,” sabad ng Mama ni Kyla.

Tang ina, nakuha pang mag-joke ah.

“’Di bale at nasa piling na s’ya ni Lord ngayon, wala na s’yang iniinda.”

“Amen.”

“Life is not at all that bad my friend, mmm...”

Tae, nagsimula na naman ‘yung “worship.” Mukhang mahaba-habang plastikan ‘to mga p're.

--

*Ang akdang ito ay lahok para sa Saranggola Blog Awards sa kategoryang Maikling Kwento.

Sponsors:

DMCI

Cultural Center of the Philippines

Golden Leaf Productions

BIG GIRL DAW

Hindi ko ‘yun parehong naiintindihan—yung salitang “saling-pusa” at kung ba’t ang hilig ng mga taong mamiga, ng pisngi.  Ang alam ko lang, gusto ko ng pusa. Masarap sakyan at hilahin ang buntot nila—masarap silang kalaro dahil nagagalit sila, tumatakbo, nangangalmot. ‘Di katulad ng mga manika kong kahit puguta’y hindi kumukurap.

Buntis ang Mama ko noon, sa unang kong kapatid nang ipasok n’ya ako sa Day Care Center. Saling-pusa lang po muna, narinig kong sabi n’ya kay Teacher at sa ibang mga nanay na hindi napapagod pisilin ang magkabila kong pisngi.

Inaasar ako ng mga kaklase ko, minsan pati ng mga nanay nila na “hindi ka na love ng Mama mo, may bago na s’yang baby.”

Kapag hindi ako abala sa pakikipaglaro sa pusa naming si Muning, naiisip ko na baka totoo nga ang sinasabi ng iba kong kaklase at ng mga nanay nila, na hindi na ako love ni Mama dahil magkakaroon na s’ya ng bagong baby. Napapasinghot ako tuwing naiisip ko. Gusto kong sabihin kay Mama na ayoko yung nakaumbok n’yang t’yan dahil hindi ko s’ya mayakap nang maayos. Pero ayokong mapalo, lalo na ang makurot, sa singit. Aray, ang sakit. Saka, sabi ni Papa, “Big Girl” na raw kasi ako. At, ang mga “Big Girl,” hindi na dapat napapalo o nakukurot.

Recess namin noon. Excited ako, dahil tuwing recess, dumarating ang mga nanay, may dalang miryenda. At, kapag unang dumating ang nanay mo, pwede kang mag “belat” sa iba mong kaklase, na sa sisinghot-singhot habang nag-aabang.

Maya-maya pa, lumapit sa akin ang dalawa kong kaklase, na madalas nang-aasar sa akin. Ayoko sana silang pansinin. May inabot sila sa aking pagkain. Isang cheese cake at naka terta pack na juice, tulad ng palagiang dinadala sa akin ni Mama.

“Oh, pinapabigay ng Mama mo,” sabi nung una.

Tinitigan ko lang sila.

“Kunin mo na,” sabi naman nung pangalawa, na halos iduldol na sa mukha ko ang hawak ni nila.

‘Inaasar lang ako ng mga ‘to, hinihintay na maniwala ako, hinihintay na kuhanin ko. Saka sila tatawa, hanggang sa umiyak ako.’

Hindi ako kumukurap. Hindi ako naniniwala.

Hinubad ko yung t-shirt ko, na may drawing na mga pusa. Saka ko itinaas ang dalawa kong kamao. Madalas pa kami noong maglaro ng boksing ni Papa. Kaya feeling ko, chance ko na. Baka mabawasan na ang pang-aasar nila sa akin pagkatapos nito.

Umaba ako, saka ako umiyak.

Walang suntok na lumipad.

Naglakad ako pauwi. Suot ko na ulit ang t-shirt ko, nalukot at basang basa na ang mukha ng mga pusa.

Pagdating ko sa bahay, nando’n si Mama, nakangiti, sa may sala, kasama ang bagong baby.

“Oh nandito na pala si Ate. Ate, nakuha mo ba yung pinadala kong miryenda?”

ASPIN (Kwento ng Pag-ibig)

Ikaw ‘yung Miss na laging bumibili ng sunflower. Sunflower sa Dangwa. Sa Dangwa, kung sa’n ako pagala-gala.

Itim, mahaba. Mahaba at may pagka-kulot pa ‘yung buhok mo.

Lagi kang naka-shorts. Naka-shorts na maong. Maong na hanggang ibabaw ng tuhod.

At, loose shirt na maroon. Maroon na may nakalagay na UP, tapos may nakasabit na square na salamin. Saka, may nakasabit din na camera sa leeg mo.

Naka-sneakers ka rin. ‘Yung kanang binti mo, punong-puno ng anklets. ‘Yung kabila naman, may tattoo. Tatoo na mas mukhang tinapay kaysa buwan. Buwan ka na rin yatang pabalik-balik dito ah.

Lagi mo pa ‘kong palihim na tinitignan. Kala mo ‘di ko pansin, Miss? Tinitignan, tapos minsan palihim na pi-picturan. Laging kang nag-aabang eh.

Paborito mong subject ang mga katulad ko. Mga katulad kong palaboy. Palaboy, na handang magtataob ng basurahan para sa mga tirang pang lamang t’yan.

Madalas ka ring bumibili ng isang supot na kwek-kwek. Kwek-kwek na pinamimigay mo sa mga palaboy—sa ibang palaboy. Puta ka! Bakit ako ‘di mo binibigyan?! Bigyan kaya kitang rabies! Rabies, tang ina ina ka!

Binigyan mo ng kwek-kwek ‘yung asong itim na katabi ko. Katabi ko, kaya ang alam kong susunod na ’ko nu’n.

Kaso, lumapit ‘yung iba pang askal. Mga askal na halos ubusin na ang kwek-kwek sa supot mo. Tang-ina ng mga ‘to, ‘di marunong mag-share.

Tumawa ka. Tuwang tuwa ka pa sa kanila.

Kaso, nainis na ako. Nainis na ako kasi dalawa nalang ‘yung kwek-kwek sa supot na hawak mo.

Kinalabit kita. Nagulat ka. Nagtaka ka. Nagtaka rin ako.

Tumahol ako. Tumahol din ang ibang aso. Nahulog ang sunflower na hawak mo.

Tumakbo ka. Tumakbo rin ako. Hinabol kita. Hinabol naman ako ng mga tao. Tae, may mga tao pala? Parang wala naman kanina.

Dinamba kita. Dinamba rin ako ng mga tao. Gagong mga ‘to.

Nakagat ko pa ‘yung supot na hawak mo eh. Hawak ko na ‘yung isang kwek-kwek. Kaso, nahulog nung may bumarog sa ‘kin. Puta, may bumarog sa ‘kin. May bumarog sa ‘kin nang paulit-ulit.

“Hija, ‘wag nang lalapit sa taong grasang ‘yan,” sabi nung bumarog sa akin.

Umiiyak ka. Umiiyak din ako.

Tang ina, ‘di raw ako aso.

BUENAS

“Tang ina, buenas, ang dami na namang barya!” puna ni Jose, 21.

“Ang daming asa nang asa sa swerte ng wishing well!” dagdag pa niya.

“Oo, tae, Kuya. Ang dami na ngang lumot pero patok pa rin!” Nakangisi si Tonyo, 17, habang patapik-tapik sa lumang balon.

“Oh sige na, tabuin mo na ‘yan.”

Palagiang nag-iiwan ng mangilan-ngilang barya ang magkapatid. Para bukas.

“Oh, magkano ‘tol?”

“48, Kuya.”

“Uy, sakto! Bili ka na ng kepeng, yelo at marka demonyo. Balahibuhan ko na ‘yung napuslit nating native nila Mang Samson.”

Tawanan. Apir. Tawanan.

--

May sukli pang sampung piso mula sa bilin ng kuya n’ya.

Markang demonyo -P21.00

Tatlong Kepeng, dalawang yelo - P17.00

May maiitatabi na naman si Tonyo.

--

Pabalik na si Tonyo sa bahay nang makasalubong n’ya si Manang Sonya, na palagiang may subong alhambra, mangungubra ng jueteng.

“Tonyo, taya ka?”

“Sige po. ‘Yung alaga ko pa rin, Manang Sonya.”

“21-17?”

Tumango ito at kinalansing tinagong sampung piso mula sa kahapon.

HALIMAW SA NAYON

Umuulan din daw nu’n, sabi ni Yaya. Pero may araw din naman daw.

Pinapanuod namin ang ulan mula sa bintana.

Kinuk’wentuhan ako ni Yaya tungkol sa isang babaeng kinuha ng isang Tikbalang.

“Isang araw nakatakas s’ya. Nakauwi s’ya. Baligtad pa rin ang damit n’ya.”

Binabaligtad daw kasi ng mga tao ang damit nila kapag naliligaw.

“Nalaman ng mga magulang n’ya ang nangyari. Hindi na s’ya tinanggap.”

“Ang bad naman po ng mga magulang n’ya.”

“Napilitan s’yang sumama ulit sa tikbalang. ‘Yun din ang gusto ng mga magulang n’ya.”

“Kawawa naman po ‘yung babae, Yaya.”

Parang nalungkot si Yaya. Gusto ko pa namang magpak’wento.

“Eh, Yaya, ano po ba ang amoy ng tiklang? ‘Di ba po kasi lamang lupa sila?”

Ngumiti si Yaya.

“Oo, mga lamang lupa sila. Amoy demonyo—amoy araw, amoy malagkit na pawis.”

“Po?”

Natawa si Yaya. Ginulo n’ya ang buhok ko.

Huminto na rin ang ulan.

Biglang dumating si Mang Mande, asawa ni Yaya.

Takot ako kay Mang Mande. Hindi kasi s’ya ngumingiti.

Parang lolo na ‘yun si Mang Mande, parang Tatay nga s’ya ni Yaya eh. Mahaba ang buhok at balbas n’ya na kulot.

Nagtago ako sa palda ni Yaya.

Ang daming lukot sa noo ni Mang Mande.

“’Di na raw ibibigay sa ‘min ni Don Francisco ang gapas ng apat na hektarya.”

“Bakit daw? ‘Di ba’t kayo naman ang laging may hawak nu’n?”

“Isang hektarya nalang daw, tang ina!”

“Mande, maririnig ka nung bata.”

“Putang ina kasi eh. Darating na raw sa makalawa ‘yung binili n’yang halimaw. Putang ina talaga!”

“Mande! ‘Yung bata.”

“Tang ina, Magwe-welga talaga kami.”

“’Yan ang ‘wag mong gagawin Mande. Pareho tayong mawawalan ng trabaho.”

Umalis si Mang Mande. Nanigarilyo s’ya sa terrace.

Dati, kinuk’wento din sa ‘kin ni Yaya ‘yung tungkol dun sa halimaw. Lumalabas daw ‘yun tuwing October. October ngayon. Hala.

Sabi ni Yaya, mahal daw ng halimaw ang mga mayayaman. Ayaw daw nu’n sa mga mahihirap.

Ginagawa raw pet ng mga mayayaman ang halimaw. Madali lang daw alagaan. Hindi daw laging kumakain.

Naglalabas daw ng gintong maliit na itlog ang halimaw. Kapag pinakain daw sila sa bukid tapos pinainom ng itim na tubig—krudo daw ang tawag dun, sabi ni Yaya, magtatae na sila ng ginto. 

Parang ganu’n lang sa ginintuang gansa na k’wento ni Yaya.

Laging kulay red daw o orange daw ‘yung halimaw, tapos may malalaking ipin na kulay itim at apat na pangil sa likod n’ya. Galing daw sa Japan ‘yung halimaw. Mabibili daw ‘yun sa bayan.

Marami na raw talagang demonyo sabi ni Yaya, nagtatago lang sa iba’t ibang itsura. Hindi ko naintindihan.

Hinatid na ‘ko ni Yaya sa school.

<2>

Na-late si Yaya sa pagsundo sa ‘kin. Nakauwi na ang mga kaklase ko.

May sasabihin sana sa’kin si Yaya, kaso biglang dumating si Aleng Carmen, ‘yung kapit bahay nila, na manghihilot daw. Sa kanya pinapagamot ang mga ibang batang may sakit sa ‘min.

Hindi maintindihan ang salita ni Aling Carmen. Parang hindi s’ya makahinga.

“’Yung a… a… asawa mo.”

“Anong nangyari kay Mande?”

“Nakikipag-welga sa bukid nila Don Francisco.”

Sa bukid namin?

Ano kaya ‘yung welga?

Binuhat ako ni Yaya. Tumakbo kami papunta kina Mang Mande.

May narinig akong maingay. ‘Yung halimaw?

“Yaya, yaya.” Pero, parang hindi ako naririnig ni Yaya. Nakatingin s’ya kina Mang Mande.

May hawak sila Mang Mandeng mga karton na may red na sulat.

Ha-li-maw-sa-na-yon-i-ba-on

I-ba-lik-ang-de-mon-yo-sa-im-p-yer-no

May hawak din silang kahoy na may apoy, saka mga boteng may nakalawit?

Hindi pa rin ako binababa ni Yaya.

Sumisigaw ang mga tao.

Umiiyak na si Yaya.

Don Francisco! Don Franciso!

Inagaw ako ni Mang Mande kay Yaya.

“Yaya!”

“Mande, sa’n mo dadalin ‘yung bata?!”

Biglang naging parang sa kabayo ang mga paa ni Mang Mande.

Inupo n’ya ako sa ibabaw nung halimaw. Nagsindi s’ya ng malaking sigarilyo.

“Yaya!”

Higasin ako at ‘yung halimaw ng mga ginikan.

Hinagis din nila ‘yung mga bote sa ‘min.

“Yaya! Yaya…”

“Anak, gising, anak!”

“Papa…”

“Shh, anak, panaginip lang ‘yun.”

“Sinunog daw ako saka ‘yung halimaw nila Mang Mande, Papa. Papa…”

“Anak, panaginip lang ‘yun. Sabi ko na kasi d’yan sa Yaya mo ‘wag kang kuk’wentuhan ng kung anu ano, kaya napapanaginipan mo eh.”

“Papa… natatakot po ako.”

“’Wag kang matakot, anak. Halika, sama ka nalang sa’kin. Dumating na ‘yung binili kong harvester, sasakyan natin.”

“Ano po ‘yung harvester?”